Demokrasi Kültürü Üstüne

“Türkiye’de demokrasi yok. Zaten demokrasi de demokrasi kültürü olmadan var olası bir şey değil”. Bu argümanı çokça söyledik veya işittik. Peki, nedir bu demokrasi kültürü? Nereden çıkmıştır, neden çıkmıştır, varlığı nasıl anlaşılır?

Demokrasiyi Tekrar Tanımlamak

Daha önce Schumpeter’in minimal tanımını sunmuş ve demokrasinin, yöneticilerin barışçıl bir şekilde değiştiği sistem olduğunu söylemiştim. Terim olarak demokrasi bu kadar dar olsa da demokrasi kültüründen bahsetmeye başladığımızda spesifik bir demokrasiden, yani liberal demokrasiden konuşuyor oluruz ve demokrasinin tanımı değişir. Bu demokrasi, bir bütünün parçasıdır ve o bütünde insan hakları, hukukun üstünlüğü ve fırsat eşitliği gibi değerleri göz önünde bulundururuz ve “insanın insan olarak değerli olduğu, tahakkümlere karşı koruyucu ve insanları savunucu, geniş mutabakatın arandığı sistem” diyebiliriz. Yine de belirtmem gerekir ki bu tanım katiyen nihai bir tanım değildir zira liberal demokrasi hala net olarak tanımlanabilmiş değildir.

Peki, neden ve nasıl bu (veya benzeri) bir tanımı yaparız? Bunun için demokrasinin öne çıktığı döneme, geç 18. ve 19. yüzyıla dönmemiz gerekli.

Demokrasinin Tekrar Doğuşu ve Liberalizm

Demokrasi her zaman halktan zenginleşen bir zümrenin politik taleplerinin sonucu olarak doğmuş ve sonrasında toptan zenginleşmenin veya ezilenlerin isyanının politik elit lehine bastırılmasıyla genişlemiştir. Yirminci asır imparatorlukların sonunu ve ulus-devletlerin yükselişini görünce cumhuriyet fikri geniş bir şekilde taraftar bulmuşsa da uygulama, özellikle imparatorluk mirasçısı ülkelerde, yapay devletlerde ve zorla bir araya gelmiş kabile devletlerinde sorunlu olmuştur. Bu ülkelerde cumhuriyet fikri hala tartışmalıdır ve bu fikri oturtmadan demokrasi gibi sonraki adımlara geçmek, bina inşa ederken temeli atmadan ikinci katı çıkmak gibi sakat bir sonuca yol açmıştır ve açacaktır. Başka bir deyişle cumhuriyet fikri zihinlerde ve devlette oturmadan demokrasi ancak geciktirilmiş bir kamplaşmaya, ve hatta iç savaşa yol açabilir.

Cumhuriyet fikrinin özellikle politik ve felsefi elitte benimsenmesinin ardından önemli sorular sorulmuş, sorunlar görülmüş ve üzerine çalışılmıştır. Bunu yapanların biri, 19. yüzyılın başında doğup 1873’te ölen John Stuart Mill’dir.

Türkiye’de Aysun Kayacı ile (tekrar) meşhur olan “çobanla benim oyum bir mi?” sorusunu irdeleyen en önemli isimlerden olan Mill, “herkesin oyu eşit olursa sonunda oy verme hakkına kavuşan büyük ama eğitimsiz ve bilinçsiz kitle, kendisi de dahil hepimizi zarara sokar” diyerek Aristo’nun neredeyse 2500 sene önce yaptığı eleştiriyi tekrarlamıştır.

Mill’in bu eleştirisinin sebebi, o günlerde özellikle Batı Avrupa’da hızla yayılan liberalizm fikridir. Mill liberalizm karşıtı değil, aksine liberalizm savunucusudur. (Özellikle) ifade özgürlüğünden bahsederken bugün hala kullandığımız “özgürlük üstüne” kitabının müellifidir. Adam Smith gibi yarı iyi niyetinin, yarı “beyaz adamın yükü” algısının sonucunda kolonilerde cömert/aydınlanmacı despotizmi savunurken öte yandan köleliğe tamamen karşıdır. Mill’in derdi, sistemin işleyebilmesidir. Yani temel adım atılıp cumhuriyet fikri ve uygulaması yayıldıktan sonra demokrasi fikri gelmiş, bunu liberal demokrasi takip etmiştir ve demokrasinin çalışabilmesi için uğraşılmıştır. Demokrasi kültürünün oluşumu, cumhuriyet fikrinin yerleşmesi ve demokrasinin seçilmesi ile olur.

Demokrasi Kültürü

İşbu minvalde demokrasi kültürünün temelinde liberalizm olduğunu, buna giden yolun cumhuriyet fikriyle başladığını ve sonrasında bir döngüyle bu fikirlerin birbirlerini sürekli beslediğini söyleyebiliriz ve bunu, demokrasi kültürü geliştirmiş olan, evvelince Anglo-Sakson ve İskandinav, ardından Batı Avrupa ülkeleriyle örnekleyebiliriz.

Bu ülkelerde üç temel etmen ne bireylerce, ne devletçe sorgulanabilir değildir:

  1. Ne kişiler, ne de devlet bir kişinin üzerindedir. Kişi, birey olarak değerlidir, İngilizce tabiriyle “an end in itself”, Türkçeye kötü ve bağlamından kopmaya açık bir çeviriyle araç değil amaçtır. Türkiye’de önemi, dolayısıyla da kıymeti bilinmeyen, 18. asrın sonunda yazılıp sonrasındaki pek çok siyasi hareketi etkilemiş olan Kant’ın Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi kitapçığı, demokrasi kültürünün oturduğu ülkelerde kutsal kitap muamelesi görür. Bu kitapçık üç ilke sunar ve ilk iki ilke, son iki asrı derinden etkilemiştir1.
  2. Devlet bir amaç değil araçtır ve mümkün olan en geniş kesimin yararına çalışmak zorundadır. Bu en geniş kesim, yalnızca toplumun çoğunluğunu oluşturanlardan müteşekkil değildir.
  3. İkinci maddenin devamı olarak, devlet, özellikle azınlıkların ve ötekilerin haklarını koruma, toplumun tüm bireylerinin de devlete bağlı kalmadan eşit ve özgür oluşunu sağlamak zorundadır.

Görüleceği üzere demokrasi kültürü bireyin değeriyle temellenir, devletin bireyler için çalışması gerekliliğiyle şekillenir. Fakat işimiz burada bitmez, belki de aksine başlar.

Sivil Toplum

Demokrasi kültürü, devletin nasıl çalışması gerektiğiyle ilgili olduğu kadar, ve belki bundan da fazla, bireylerin bu yöndeki çalışmalarıyla da alakalıdır. Türkiye’de ne olduğunu hala anlamadığımız sivil toplum, demokrasi kültürünün bir sonucudur. Özetle siyasetin alanındaki işlerde sıradan vatandaşın aktif çalışmasıyla ortaya çıktığını söyleyebileceğimiz sivil toplumun amacı, TEMA’nın ağaçlandırma veya LÖSEV’in lösemili çocukların hastalıklarını yenmelerinde toptancı (İng. holistic) bir bakışla yardımcı olmaya çalışmaları gibi, sorunları çözmekle yükümlü olan devletin bu sorunları giderene kadar eksik yaptıklarını tamamlamak ve devlete bu yükü sivillerin omuzlarından alması için baskı yapmaktır. Bu baskıya İngilizce advocacy, Türkçe “sana ne, sen işine bak” denmekte. Bu, Türkiye’de neden demokrasi kültürünün oluşamadığını gösteren önemli bir (diğer) noktadır: Demokrasi de, demokrasi kültürü de diğerkamlığa ihtiyaç duyar. Demokrasi skoru yüksek ülkelerde toplumun birbirine güveninin sebebi budur.

Burada not edilmesi gerekir ki diğerkamlık bir sonuç olduğu kadar sebeptir, ve benim demokrasi tezimde demokrasinin etmen sebeplerindendir. Siyaseti bencillik üzerinden okuyan Schmitt’in faşizmi desteklerken toplumsallık üzerinden okuyan Dahl’ın (ve hatta Huberman’ın sosyalizm üzerinden) demokrasiyi seçme sebebi budur. Grupların yalnızca kendi çıkarlarını savunmaları nihayetinde ayrışmayı getirirken diğerkamlığın birleştiriciliği sayesinde hem demokrasi, hem demokrasi kültürü oluşur. Ve şu da denilebilir ki demokrasi ve demokrasi kültürü birbiriyle iki türlü iletişimdedir: Demokrasi kültürü demokrasiyi oluştururken demokrasi sayesinde demokrasi kültürü yerleşir/kök salar.

Sonuç Yerine

On dokuzuncu asrın en önemli mirası eşitlik fikri, ve bu fikir demokrasi kültürünün temelini oluşturmakta. Diğerleri ile eşit olduğuna, ama o ama bu şekliyle inanan kişiler, demokrasiyi yalnızca yönetimin değiştirilmesiyle alakalı bir sistemden ötesine taşımaktadırlar. Bu toplumu yaratabilmek bizim elimizde. İskandinav mucizesi, bu halkların seçilmiş veya üstün olduğundan değil diğerkamlıklarından ortaya çıktı. Birbirimize ihtiyacımız olduğunu, hepimiz kalkındığımızda kendimizin de kalkınacağını görebilip buna göre davranabildiğimizde, devlet yerine insanı öncülediğimizde ve bunlar için elimizi taşın altına koymaktan çekinmediğimiz, hesap sorabilir ve hesap verebilir olduğumuzda Atatürk’ün Orta Doğu’da laik bir ülke kurabilmesi gibi biz de demokratik ve yaşanılabilir bir ülke kurabilir olacağız.

Yorum Yapın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Site Footer